Het prikkelbaredarmsyndroom (PDS) (Latijn: colon irritabile; Engels: irritable bowel syndrome (IBS)) is een chronische darmstoornis waarbij de beweeglijkheid (peristaltiek) van het darmstelsel chronisch is verstoord. Onder normale omstandigheden zorgen de darmen ervoor dat het voedsel gekneed en getransporteerd wordt. Bij PDS gaan de bewegingen van de darm te snel of te langzaam. Dit gaat gepaard met buikklachten gecombineerd met een afwijkende stoelgang. De klachten nemen soms af bij defecatie of veranderen wanneer de ontlasting verandert. PDS kan van grote invloed zijn op iemands leven. PDS-patiënten ervaren vaak onbegrip en maatschappelijke problemen.
Voor PDS konden lange tijd geen specifieke oorzaken gevonden worden. Sommigen spraken daarom liever van onverklaarde buikklachten. In 2020 publiceerde de Universiteit van Leuven een artikel in Nature dat het mechanisme van PDS blootlegt (zie verder onder het kopje oorzaken).
Voorkomen
PDS is de meest voorkomende chronische darmaandoening. Ongeveer 5 tot 20% van de Belgische en Nederlandse mannen en 15 tot 20% van de vrouwen heeft PDS-klachten. 75% van de patiënten zijn vrouwen. De helft van de patiënten is jonger dan 35 jaar wanneer de diagnose gesteld wordt en nog eens 40% bevindt zich in de leeftijdscategorie tussen 35 en 50 jaar.
Symptomen
De klachten van PDS verschillen van persoon tot persoon en zelfs per persoon kunnen de klachten nog weer van dag tot dag verschillen. Soms hebben mensen maanden achtereen klachten, gevolgd door klachtenvrije perioden, waarna de symptomen weer kunnen opspelen. De klachten nemen klassiek toe naar de avond. Ook ’s nachts kunnen buikpijn en andere klachten voorkomen.
Buikpijn. Het meest kenmerkende symptoom van PDS is een zeurende, krampachtige of stekende pijn in de buik. Pijn kan op allerlei plekken in de buik worden gevoeld (maar vaak links) en vermindert soms na de stoelgang, soms ook na de maaltijd. De pijn kan zeer hevig zijn, en de dagelijkse bezigheden hinderen.
Afwijkend ontlastingspatroon. PDS gaat gepaard met een afwijkend ontlastingspatroon, bijvoorbeeld diarree, constipatie (verstopping) of een plotselinge niet-houdbare aandrang, met of zonder diarree. Anderen hebben een ontlastingspatroon waarbij diarree en verstopping elkaar afwisselen. Ook kan het ontlastingspatroon zich gedurende de dag wijzigen.
Gasophoping in de maag (boeren) en darmen (winderigheid).
Diagnose
De diagnose PDS wordt door een arts gesteld en wordt meestal verkregen door uitsluiting van ziekten met een gelijkaardig klachtenpatroon, zoals een gastro-intestinale tumor, de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa, endometriose, neuro-endocriene tumoren (zeldzaam, maar in eerste instantie vaak aangezien voor prikkelbaredarmsyndroom) en andere aandoeningen. Omdat de symptomen van PDS erg lijken op die van andere darmaandoeningen kan het soms lang duren voordat de juiste diagnose gesteld wordt. Aan de andere kant komt PDS zo vaak voor dat men al snel een vermoeden zal hebben.
Rome III-criteria
Als hulpmiddel voor artsen zijn in 2007 de Rome III-criteria opgesteld. Dit is een door een internationaal team van specialisten samengestelde lijst van criteria waaraan patiënten moeten voldoen om de diagnose te rechtvaardigen:
Er bestaan gedurende langere tijd (enkele maanden) klachten van buikpijn, gecombineerd met een veranderde stoelgang.
De diarreevorm, de obstipatievorm en de mengvorm kunnen worden gebaseerd op een eenvoudige classificatie die uitgaat van hoe de ontlasting eruitziet.
Bijkomende symptomen kunnen zijn:
Abnormale stoelgang of ontlasting. Dit kan zijn: abnormale frequentie (meer dan 3 maal per dag of minder dan 3 maal per week), abnormale ontlasting (extra hard, losgebonden of waterig) of abnormale ontlastingspassage (persen bij de ontlasting, voortdurende sterke aandrang, gevoel van onvolledige lediging)
Slijm in de ontlasting
Opgeblazen gevoel of opgezette buik.
Uitsluiting van andere aandoeningen:
In de Rome III-criteria werd een tabel van alarmerende indicaties opgesteld die eerder wijzen op een onderliggende organische oorzaak waarvoor verder onderzoek absoluut noodzakelijk is:
Bloed in de ontlasting of een aanwijzing van bloedarmoede
Gewichtsverlies
Koorts
Fysieke afwijkingen.
Verder onderzoek om andere ziekten uit te sluiten kan bijvoorbeeld gebeuren met:
gastroscopie of colonoscopie
CT-scan
bloedonderzoek
faecesonderzoek.
Lang niet altijd zullen alle bovenstaande onderzoeken nodig zijn. Volgens de Nederlandse huisartsenstandaard is bij een diagnose zonder andere verdenkingen nader onderzoek overbodig.
Oorzaken
De oorzaken van PDS zijn gedeeltelijke nog steeds onduidelijk. In de darm zijn meestal geen zichtbare afwijkingen te vinden. Dit maakt de diagnose en behandeling moeilijk. De aandoening wordt nogal eens als functioneel bestempeld als er geen specifieke oorzaak gevonden wordt.
De Universiteit van Leuven publiceerde in 2021 een artikel in Nature dat het mechanisme blootlegde. Bij veel PDS-patiënten ontwikkelden de klachten zich na een voedselvergiftiging of andere impact op de darmen (zoals antibiotica). In het onderzoek werden eerst bacteriën in de darmen van muizen ingebracht en later ovalbumine. Er kwam hierbij een lokale immuunreactie van de mestcellen op gang (histamine aanmaak/afgifte).
Hierdoor besloten de onderzoekers bepaalde provocerende voedingsstoffen (zoals gluten, soja, koemelk) in de darm van PDS-patiënten te injecteren. Zij kwamen erachter dat er een plaatselijke activering van mestcellen plaatsvond in de darm en daarmee dus ook een toename van histamine. Dit is een stap in de richting van de uitleg van voedselintoleranties versus voedselallergie. De intoleranties lijken vooral te komen, doordat op lokaal niveau in de darm mestcellen worden geactiveerd door bepaalde voeding, terwijl een voedselallergie een “veralgemeende aandoening van ernstige mestcel-activatie met een impact op grotere schaal zoals de ademhaling, de bloeddruk, enzovoort is.”
Momenteel doet de Universiteit van Leuven verder klinisch onderzoek naar het gebruik van antihistaminica in behandeling van PDS.
Factoren die mogelijk tot PDS-klachten leiden zijn:
Doorgemaakte darminfecties
Trauma, fysiek en/of psychisch
Grote chirurgische ingrepen in het buikgebied
Bewegingsstoornissen in het maag-darmkanaal
Voedingsfactoren
Verlaagde pijndrempel in het maag-darmkanaal
Ontstekingscellen in de darmen
Parasieten
Voedselvergiftiging
Langdurige gebruik van antibiotica
Er bestaat ook een subtype van het prikkelbaredarmsyndroom (PDS), waarbij voedselintolerantie voorop staat. Bij deze mensen wordt een grote hoeveelheid mestcellen in het duodenum gemeten. Met name bij patiënten met snelle klachten na het eten, kan het gaan om deze “mastocytaire enterocolitis”.
Het kan nuttig zijn de biologische factoren, psychologische factoren en leefgewoontefactoren na te gaan. Die kunnen van invloed zijn op de PDS-klachten.
Gebrek aan oplosbare vezels in de voeding
Psychosociale factoren zoals stress, angst of het niet luisteren naar de biologische klok. In de darm is serotonine verantwoordelijk voor de signaaloverdracht naar de cellen die betrokken zijn bij de darmmotiliteit. Dezelfde stof speelt een belangrijke rol in het ontstaan van stemmings- en angststoornissen. Bij PDS-patiënten is sprake van een veel hoger percentage depressie en overmatige angstbeleving dan in de rest van de bevolking.
Gastro-intestinale infectie. Soms kunnen de klachten beginnen na een doorgemaakte gastro-intestinale infectie, zoals een salmonella-infectie. Door het reizen naar andere landen lopen (jonge) mensen sneller darminfecties op, die ter plaatse vaak met antibiotica worden behandeld. Terug in het thuisland blijven de darmklachten vaak aanhouden, vooral bij mensen die stressvolle banen hebben en/of een zeer druk leven leiden. Na verloop van tijd wordt vaak de diagnose PDS gesteld.
Voedselallergie en voedselintolerantie. Sommige deskundigen gaan ervan uit dat voedselintolerantie een rol speelt. Voorbeelden hiervan zijn gluten-intolerantie en lactose-intolerantie.
Lees ook
Deze tekst is gebaseerd op het Wikipedia-artikel „Prikkelbaredarmsyndroom“ (licentie CC BY-SA).
Zoek je hulp of begeleiding? Vind een therapeut of coach op ikwiltherapie.nl.