Autisme (Grieks: αὐτός, autós, zelf) is de verzamelnaam voor gedragskenmerken die duiden op een kwetsbaarheid op het gebied van sociale interactie, communicatie, flexibiliteit in denken, bewegen en handelen, in de zintuiglijke prikkelverwerking en op het gebied van filteren en integreren van informatie. Daarnaast ervaren mensen met autisme ook vaak problemen met uitvoerend handelen, met name op het gebied van plannen en organiseren.
Autisme wordt gediagnosticeerd aan de hand van de internationale classificatiesystemen DSM en ICD. Sinds de invoering van de DSM-5 (2013) en de ICD-11 (2022) vallen de voormalige afzonderlijke autismediagnoses, waaronder het syndroom van Asperger, onder de verzamelterm autismespectrumstoornis (ASS).
Sinds de jaren 1990 is het aantal autismediagnoses geleidelijk toegenomen. Dit komt vooral door ruimere diagnostische criteria, meer kennis over autisme en een toegankelijkere geestelijke gezondheidszorg. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat tussen 2012 en 2021 ongeveer 1 op de 100 kinderen de diagnose autisme kreeg. Autisme is grotendeels erfelijk en wordt beïnvloed door veel verschillende genen. De invloed van omgevingsfactoren is waarschijnlijk beperkt.
Autisme hangt samen met onder meer ADHD, angstklachten, verstandelijke ontwikkelingsstoornis en een verhoogde kans op depressie. Er bestaat geen genezing voor autisme. Begeleiding en therapieën zijn gericht op het versterken van zelfredzaamheid, communicatie en sociale vaardigheden. Aanpassingen in de (sociale) omgeving kan mensen met autisme helpen beter deel te nemen aan onderwijs, werk en de samenleving.
Autisme wordt in toenemende mate benaderd vanuit het perspectief van neurodiversiteit. Volgens deze benadering zijn autistische kenmerken een natuurlijke en gezonde variatie binnen het spectrum van het menselijk neurologisch functioneren. Deze visie, die wordt uitgedragen door de autismebeweging, heeft meer aandacht gekregen in wetenschappelijk onderzoek, maar blijft onderwerp van discussie onder mensen met autisme, deskundigen, belangenorganisaties en zorgverleners.
Historisch overzicht
De term autisme werd in 1911 geïntroduceerd door de Zwitserse psychiater Eugen Bleuler, die daarmee een verschijnsel bij patiënten met schizofrenie beschreef. Later kreeg de term een andere betekenis. De Amerikaanse kinderpsychiater Leo Kanner beschreef in 1943 een vorm van vroegkinderlijk autisme.
De film Rain Man uit 1988 droeg bij aan een grotere publieke bekendheid van autisme. De veranderende opvattingen over autisme en de uitbreiding van de diagnostische criteria waren echter al eerder ingezet.
Het besef dat autisme grotendeels genetisch bepaald is (genetisering van autisme) heeft de diagnose belangrijk veranderd en is aanmerkelijk breder dan het klassieke Kanner-autisme. De diagnostische criteria vereisen dat bepaalde symptomen al voor het derde levensjaar duidelijk worden. Hoewel de diagnose doorgaans vroeg gesteld wordt, komt het ook vaak voor dat autisme pas op latere leeftijd duidelijk wordt, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van een normale of bovengemiddelde intelligentie.
Medisch en sociaal model
Autisme is lange tijd bekeken vanuit het medische model, waarin autisme gezien werd als een ziekte of stoornis, als ‘iets dat niet zo hoort te zijn’.
Daartegenover staat het sociale model, waarin een handicap niet wordt gezien als een eigenschap van een persoon, maar als het resultaat van het verschil tussen de manier waarop de maatschappij is ingericht en een eigenschap van een persoon. Niet kunnen zien is bijvoorbeeld op zichzelf geen handicap, maar wordt dat wanneer de maatschappij is ingericht alsof iedereen kan zien. Het sociale model van autisme wordt gerepresenteerd door het idee van neurodiversiteit. Neurodiversiteit staat voor het idee dat hersenen zich op verschillende manieren kunnen ontwikkelen, en dat er geen ‘beste’ manier is.
Definitie en beschrijving
Autisme wordt bestudeerd door verscheidene takken van de wetenschap. Naargelang het vakgebied kan de omschrijving van autisme behoorlijk verschillen. In de psychologie dient (observeerbaar) gedrag als basis voor de diagnose van autisme. In de neurowetenschap zijn dat vooral de hersenfuncties.
Kenmerkend voor autisme zijn afwijkingen in de trias:
communicatie
verbeelding
sociale interactie
Communicatie
De tekortkomingen in de communicatie komen al vroeg in de ontwikkeling tot uiting. Communicatie is gebaseerd op betekenisverlening. Waar taal meestal geen probleem vormt voor mensen met autisme en een normale begaafdheid, is het toekennen van betekenis aan woorden dat vaak wel.
Bij zowel expressieve communicatie (het uiten) als receptieve communicatie (het begrijpen) geldt dat voor mensen met autisme de techniek van de taal, onder andere zinsbouw en woordenschat, begrijpelijk is, maar dat de sociale aspecten van communicatie de moeilijkheid vormen. Hieraan ligt ten grondslag de problematiek van samenhang aanbrengen binnen de taal en in sommige gevallen het beperkte inlevings- en verplaatsingsvermogen (empathie).
In de praktijk betekent dit dat mensen met autisme goed kunnen omgaan met alles wat letterlijk en concreet is. Problemen doen zich voor als de andere partij bijvoorbeeld woordgrapjes of sarcastische, spreekwoordelijke of emotioneel gekleurde begrippen gebruikt. Verwijzende woorden, waarbij de betekenis varieert in tijd, ruimte of persoon (zoals morgen, onder, ik) zijn vaak problematisch. Hoe abstracter de begrippen, hoe moeilijker het wordt voor mensen met autisme.
Mensen met autisme hebben soms moeite met dialogen voeren: om de beurt iets zeggen in een gesprek. Ze kunnen blijven ‘hangen’ in hun eigen interesse(s). Autistische mensen soms lange monologen houden over hun speciale interesse (preoccupatie); dit wordt wel ‘infodumpen’ genoemd. Die term werd oorspronkelijk vooral gebruikt met betrekking tot literatuur en media, en verwees dan naar het overmatig en ongecontroleerd ‘dumpen’ van informatie op de lezer of kijker. Hun verhaal kan onverwachte wendingen nemen en is vaak associatief en fragmentarisch.
Echolalie (het herhalen van woorden of zinnen van anderen) komt vaak voor, vooral bij jongere kinderen met autisme, maar is ook merkbaar bij ouderen met autisme, vooral in situaties met stress.
Bij een persoon met autisme kan er sprake zijn van een vertraagde ontwikkeling van gezamenlijke aandacht (joint attention). Het kan zijn dat dit gedrag niet of slechts beperkt ontwikkeld wordt. Een kind dat een normale ontwikkeling doormaakt zal rond het eerste levensjaar gezamenlijk met anderen de aandacht ergens op kunnen richten. Het kind vraagt hierbij de aandacht van een ander door te wijzen naar een bepaalde gebeurtenis of voorwerp. Ook het kijken in dezelfde richting als een ander, als deze het hoofd draait om naar iets te kijken, gaze-following, is een vorm van gezamenlijke aandacht.
Als er ook sprake is van een verstandelijke beperking komt dit alles vaak nog duidelijker naar voren. Voor non-verbale communicatie gelden vergelijkbare problemen.
Lees ook
Deze tekst is gebaseerd op het Wikipedia-artikel „Autisme“ (licentie CC BY-SA).
Zoek je hulp of begeleiding? Vind een therapeut of coach op ikwiltherapie.nl.