Schematherapie werd ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Jeffrey E. Young voor de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen en stoornissen als PTSS, depressie, sociale fobie en eetstoornissen. Schematherapie is een integratieve psychotherapie die theorie en technieken combineert uit eerder bestaande therapieën, waaronder cognitieve gedragstherapie, psychoanalytische objectrelatietheorie, hechtingstheorie en gestalttherapie. Schematherapie wordt vooral ingezet wanneer andere technieken geen gewenste resultaten geven of ter ondersteuning van een langdurige behandeling. In Nederland is schematherapie een reguliere GGZ behandelmethode die zowel bij basis ggz en gespecialiseerde ggz wordt aangeboden. Schematherapie kan in groepsverband en op individueel niveau worden gegeven en wordt altijd begeleid door één of meerdere gecertificeerde psychologen. Het voornaamste doel van schematherapie is om cliënten te helpen bij het aanpakken en aanpassen van disfunctionele schema’s, wat uiteindelijk leidt tot langdurige verbetering van hun functioneren. Schematherapie maakt gebruik van speciaal ontworpen technieken die cliënten helpen emotionele herinneringen en vroege disfunctionele schema’s te verwerken.
Introductie
Drie belangrijke concepten binnen schematherapie zijn vroege disfunctionele schema’s (of simpelweg schema’s), copingmechanismen, modi en emotionele basisbehoeften.
Schema’s
In de cognitieve psychologie is een schema een gestructureerd en geautomatiseerd patroon van denken en gedrag dat ontstaat in onze vroege jeugd. Het kan ook worden omschreven als een mentale structuur van vooraf vastgestelde ideeën, een raamwerk dat een aspect van de wereld vertegenwoordigt, of een systeem voor het organiseren en waarnemen van nieuwe informatie.
In schematherapie verwijst een schema specifiek naar een vroeg disfunctioneel schema. Vroege disfunctionele schema’s zijn zelfondermijnende emotionele en cognitieve patronen die vanuit de kindertijd en gedurende het hele leven herhaald worden. Ze kunnen ontstaan vanuit trauma zoals misbruik, verwaarlozing of mishandeling en door verlating of een gebrek aan normale menselijke genegenheid in het algemeen. Vroege disfunctionele schema’s kunnen ook lichamelijke sensaties omvatten die geassocieerd worden met dergelijke emotionele herinneringen. Vroege disfunctionele schema’s kunnen verschillende niveaus van intensiteit en frequentie hebben: hoe ernstiger het schema, hoe intenser de negatieve emotie wanneer het schema wordt getriggerd en hoe langer het vaak aanhoudt, hoe frequenter de oorzaak van het schema voorkwam, hoe groter het aantal situaties dat het triggert. Vaak hebben schema’s een negatieve overtuiging over het “zelf” of “de wereld”. Bijvoorbeeld, een persoon met een verlatingsschema kan een hypersensitief zelfbeeld creëren.
Copingmechanismen
Copingmechanismen zijn gedragingen als reactie op ongewenste situaties die als onveilig en/of onprettig worden ervaren. Copingmechanismen zijn een essentieel onderdeel van onze overlevingsstrategieën. Wanneer copingmechanismen zich niet correct hebben kunnen ontwikkelen in de vroege jeugd worden disfunctionele schema’s erdoor versterkt. De drie basis-copingmechanismen waar iedereen over bezit zijn vermijding, overgave en tegenaanval (fight, flight or freeze).
Bij vermijding probeert de persoon situaties te vermijden die het schema activeren. Deze reacties zijn vooral gestuurd vanuit angst. Angst om weer in dezelfde of een soortgelijke situatie terecht te komen. De persoon vermijdt steeds vaker en steeds meer situaties welke kunnen leiden tot het activeren van de schema’s. Het te vaak toegeven aan vermijding kan angststoornissen in de hand werken, zoals agorafobie.
Bij overgave geeft de persoon toe aan het schema, de persoon probeert er niet tegen te vechten en verandert zijn gedrag in de verwachting dat het gevreesde resultaat onvermijdelijk is. De persoon wordt hierbij sterk beperkt in de persoonlijke ontwikkeling omdat hierbij de eigen wensen en behoeftes onderdrukt worden.
Bij tegenaanval, ook wel “overcompensatie” genoemd, doet de persoon extra moeite om te voorkomen dat het gevreesde resultaat van het schema plaatsvindt. Dit kan op meerdere manieren tot uiting komen: de persoon kan een agressieve houding richting de situatie tonen en triggers daarmee op afstand houden, de persoon kan overcompenseren door alles heel perfectionistisch te doen of de aanval op zichzelf richten wat tot zelfhaat leidt.
Modi
Modi zijn geestestoestanden die schema’s en copingstijlen groeperen tot een tijdelijke “manier van zijn” waarin een persoon af en toe of vaker kan overgaan. Bijvoorbeeld, een Kwetsbaar Kind-modus kan een geestestoestand zijn die schema’s van Verlating, Defectiviteit, Wantrouwen/Misbruik en een overgavestijl (aan de schema’s) omvat.
Als de emotionele basisbehoeften van een patiënt in de kindertijd niet worden vervuld, kunnen schema’s, copingstijlen en modi zich ontwikkelen. Enkele basisbehoeften die zijn geïdentificeerd zijn verbinding, wederkerigheid, veerkracht en autonomie. Bijvoorbeeld, een kind met onvervulde behoeften op het gebied van verbinding – misschien als gevolg van ouderlijk verlies door dood, scheiding of verslaving – kan een Verlatingschema ontwikkelen.
Het doel van schematherapie is om patiënten te helpen aan hun emotionele basisbehoeften te voldoen. Dit wordt gedaan door de patiënt het volgende te leren:
Schema’s te helen, door de intensiteit van emotionele herinneringen en lichamelijke sensaties te verminderen. En door de cognitieve patronen die aan het schema zijn gekoppeld, te veranderen.
Disfunctionele copingmechanismen en reacties te vervangen door adaptieve gedragspatronen.
Technieken die worden gebruikt in schematherapie zijn onder andere beperkte heropvoeding en psychodramatechnieken zoals beeldherziening en imaginaire dialogen.
Lees ook
Deze tekst is gebaseerd op het Wikipedia-artikel „Schematherapie“ (licentie CC BY-SA).
Zoek je hulp of begeleiding? Vind een therapeut of coach op ikwiltherapie.nl.